فولاد ایران در تله ظرفیت‌سازی/ شکاف میان ظرفیت و تولید فولاد ۲۳ میلیون تن است

به گزارش فولادبان، همایش «صنعت فولاد و سنگ‌آهن در دوران تحول» با تاکید بر تشدید محدودیت‌های انرژی، افزایش هزینه‌های تولید، کاهش بهره‌وری و ضرورت تغییر الگوی تامین مالی زنجیره فولاد برگزار شد؛ نشستی که در آن سیاستگذاران و فعالان این صنعت هشدار دادند ادامه توسعه کمی بدون توجه به زیرساخت، بهره‌وری، تکمیل زنجیره ارزش و تامین مالی، نمی‌تواند اهداف فولاد ایران را محقق کند.

در این همایش اعلام شد ظرفیت تولید فولاد ایران به حدود ۵۵ میلیون تن رسیده، اما نرخ بهره‌برداری در سال ۱۴۰۴ حدود ۵۸ درصد بوده و تولید واقعی کشور به حدود ۳۲ میلیون تن رسیده است. با وجود این، پیش‌بینی می‌شود ظرفیت تولید فولاد ایران تا پایان سال ۱۴۰۷ به ۶۳ میلیون تن افزایش یابد؛ موضوعی که ضرورت توجه همزمان به زیرساخت‌های انرژی، مواد اولیه و منابع مالی را بیش از گذشته نمایان می‌کند.

وجیه‌الله جعفری، معاون وزارت صمت، ناترازی برق و گاز، کمبود مواد اولیه، عدم توازن در زنجیره و ضرورت توسعه اکتشاف را از مهم‌ترین چالش‌های صنعت فولاد دانست و گفت محدودیت انرژی در برخی مقاطع موجب کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی تولید شده است. به گفته او، صنعت فولاد باید به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر حرکت کند و از ظرفیت بازار سرمایه و کنسرسیوم‌ها برای تامین مالی پروژه‌ها استفاده شود. او همچنین سرمایه‌گذاری در فناوری‌های کم‌کربن را از الزامات آینده این صنعت عنوان کرد.

مسعود سمیعی‌نژاد، رئیس هیات عامل ایمیدرو، نیز با اشاره به فعالیت حدود ۹۷۰ واحد و اشتغال نزدیک به ۲ میلیون نفر در زنجیره فولاد، اعلام کرد صادرات این زنجیره در سال ۱۴۰۴ به ۳۹.۴ میلیون تن به ارزش ۷.۷۴ میلیارد دلار رسیده است. با این حال، اگرچه وزن و ارزش صادرات افزایش یافته، ارزش متوسط هر تن صادرات کاهش داشته است.

سمیعی‌نژاد در تشریح شرایط اقتصادی صنعت فولاد از شکل‌گیری «قیچی قیمت و هزینه» سخن گفت؛ وضعیتی که در آن هزینه انرژی و دستمزد با سرعت بیشتری نسبت به قیمت محصولات افزایش یافته و حاشیه سود تولیدکنندگان را تحت فشار قرار داده است. او پیشنهاد کرد صنعت فولاد برای مواجهه با آینده، برنامه‌ریزی خود را بر مبنای سه سناریوی شرایط باثبات، شرایط نامطمئن و شوک‌های شدید انجام دهد.

در همین حال، سیدعباس حسینی، مشاور وزیر صمت، تاکید کرد برخورداری ایران از سنگ‌آهن و انرژی به‌تنهایی نمی‌تواند جایگاه کشور در بازار فولاد را تضمین کند. به گفته او، توسعه فولادهای خاص، صنایع پایین‌دستی، بازارهای منطقه‌ای و تعریف تقسیم کار روشن میان دولت و بنگاه‌ها برای حفظ رقابت‌پذیری صنعت ضروری است.

هاشم اورعی، استاد دانشکده مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف، نیز با انتقاد از اتکای صنعت به انرژی ارزان و یارانه‌ای، تاکید کرد این مدل دیگر نمی‌تواند مبنای مطمئنی برای توسعه صنعتی باشد. به گفته او، صنعت فولاد باید به سمت انرژی پاک، پایدار و رقابتی، کاهش شدت مصرف انرژی و کربن، نوسازی فناوری، افزایش بهره‌وری، دیجیتال‌سازی و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر حرکت کند.

در کنار چالش انرژی و هزینه، تامین مالی نیز به‌عنوان یکی از ریسک‌های رو به رشد زنجیره فولاد در این همایش مورد توجه قرار گرفت. فرهاد نیلی، اقتصاددان، با طرح این پرسش که «حلقه بعدی شکست در زنجیره فولاد کجا خواهد بود»، هشدار داد همان‌طور که اختلال در تامین انرژی می‌تواند تولید را متوقف کند، اختلال در جریان تامین مالی نیز می‌تواند به حلقه آسیب‌پذیر بعدی زنجیره تبدیل شود.

نیلی معتقد است مسئله صنعت صرفاً کمبود پول نیست، بلکه بخش قابل‌توجهی از منابع مالی در نقاط مختلف زنجیره قفل شده است. از این رو، تامین مالی باید از الگوی سنتی و شرکت‌محور به سمت یک نظام اکوسیستمی حرکت کند؛ نظامی که در آن تولیدکنندگان، تامین‌کنندگان، مشتریان، بانک‌ها، بازار سرمایه، بیمه و سایر بازیگران در قالب یک شبکه به یکدیگر متصل باشند.

این اقتصاددان پنج محور را برای تغییر پارادایم تامین مالی صنعت مطرح کرد: گذار از تامین مالی شرکت‌محور به تامین مالی اکوسیستمی، حرکت از اتکای صرف به منابع بانکی به سمت گردش اعتبار در زنجیره، تبدیل داده به زیرساخت تامین مالی، استفاده از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی و مدیریت جریان‌های مالی و تمرکز بر سرعت گردش سرمایه به جای افزایش صرف حجم نقدینگی.

به گفته نیلی، در شرایطی که ظرفیت ترازنامه‌ای بانک‌ها محدود و هزینه تامین مالی افزایش یافته است، راهکار مشکلات مالی صنعت الزاماً دریافت تسهیلات بیشتر نیست. در یک زنجیره کارآمد، اعتبار باید میان بازیگران گردش کند و مطالبات و تعهدات تا حد امکان پیش از تسویه نهایی با یکدیگر تطبیق داده شوند تا پول بانکی بیشتر نقش تسویه نهایی را ایفا کند.

او همچنین بر ضرورت شناسایی «سیاه‌چاله‌های نقدینگی» و توجه به مفهوم «ریال ضربدر زمان» تاکید کرد و گفت کاهش زمان خواب منابع می‌تواند بدون خلق پول جدید، ظرفیت مالی بنگاه‌ها را افزایش دهد. از نگاه نیلی، ابزارهایی مانند فاکتورینگ، تامین مالی معکوس، گردش اعتبار، خزانه‌داری هوشمند و دفترکل داخلی می‌توانند به کاهش زمان قفل شدن منابع و افزایش بهره‌وری اعتبار موجود کمک کنند.

این صاحب‌نظر همچنین ایجاد یک زیرساخت داده‌ای مشترک میان صنعت، زنجیره تامین، بانک و بازار سرمایه را ضروری دانست و تاکید کرد اطلاعات مربوط به کالا، تعهدات، دریافتنی‌ها، پرداختنی‌ها و وضعیت اعتباری بازیگران باید در یک بستر قابل اتکا و به‌روز در دسترس اجزای مجاز زنجیره قرار گیرد.

در مجموع، محورهای مطرح‌شده در این همایش نشان می‌دهد صنعت فولاد ایران در مرحله‌ای قرار گرفته که افزایش ظرفیت اسمی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده رشد تولید و رقابت‌پذیری باشد؛ چراکه همزمانی محدودیت انرژی، رشد هزینه‌ها، عدم توازن زنجیره، کاهش بهره‌وری و دشواری تامین مالی، فاصله میان ظرفیت اسمی و تولید واقعی را به یکی از چالش‌های اصلی آینده فولاد ایران تبدیل کرده است.