مسیر خشکی جایگزین دریا نمی‌شود

رضا رستمی – رئیس کمیسیون حمل‌ونقل، ترانزیت و لجستیک اتاق بازرگانی ایران

اگرچه در سال‌های گذشته توسعه کریدورهای ترانزیتی و تقویت مسیرهای ریلی و جاده‌ای بارها در دستور کار قرار گرفته، اما واقعیت آن است که زیرساخت‌های موجود هنوز ظرفیت جایگزینی حمل‌ونقل دریایی را ندارند. حمل‌ونقل زمینی از نظر صرفه اقتصادی قابل مقایسه با حمل دریایی نیست. هزینه انتقال محصولات فولادی از طریق جاده یا ریل، بسته به مقصد، می‌تواند حدود سه‌ونیم تا چهار برابر بیشتر از حمل دریایی باشد؛ موضوعی که مستقیماً قدرت رقابت صادرکنندگان ایرانی را در بازارهای جهانی کاهش می‌دهد. در بازاری که اختلاف چند دلار در هر تن می‌تواند سرنوشت یک قرارداد صادراتی را تعیین کند، چنین افزایش هزینه‌ای مزیت رقابتی تولیدکنندگان را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.

از سوی دیگر، ظرفیت مسیرهای زمینی نیز محدود است. در حال حاضر، مهمترین مسیرهای صادرات زمینی فولاد شامل مرز بازرگان به سمت ترکیه و همچنین برخی مسیرهای منتهی به پاکستان و افغانستان است. با این حال، این مسیرها نه از نظر حجم جابه‌جایی کالا و نه از نظر زیرساخت‌های لجستیکی، توان پاسخگویی به حجم صادراتی را که پیش‌تر از طریق بنادر جنوبی انجام می‌شد، ندارند. حتی اگر بخشی از بار به شبکه ریلی منتقل شود، ظرفیت موجود فاصله قابل توجهی با نیاز واقعی صادرات فولاد کشور دارد.

در سال‌های اخیر، بارها بر ضرورت تکمیل کریدورهای ترانزیتی شرق به غرب و شمال به جنوب تأکید شده و پروژه‌های مختلفی نیز در این زمینه مطرح شده است. هرچند برخی مسیرهای جدید به بهره‌برداری رسیده‌اند، اما این اقدامات هنوز نتوانسته‌اند گره اصلی حمل‌ونقل صادراتی را باز کنند. توسعه این زیرساخت‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری‌های گسترده و زمان‌بر است و نمی‌توان انتظار داشت در کوتاه‌مدت جای خالی مسیرهای دریایی را پر کنند. از سوی دیگر، اجرای چنین پروژه‌هایی به منابع مالی قابل توجهی نیاز دارد؛ موضوعی که با توجه به محدودیت‌های بودجه‌ای دولت، تحقق آن با ابهام همراه است.

در چنین شرایطی، مشارکت بخش خصوصی می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد، اما تحقق این امر نیز مستلزم آن است که دولت زمینه حضور و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را با سیاست‌های شفاف، تضمین‌های لازم و واگذاری واقعی پروژه‌ها فراهم کند.

بنابراین، حمل‌ونقل زمینی می‌تواند بخشی از فشار وارد بر صادرات فولاد را کاهش دهد، اما در شرایط فعلی نمی‌تواند جایگزین حمل‌ونقل دریایی شود. توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، تکمیل کریدورهای ترانزیتی و افزایش نقش بخش خصوصی، پیش‌شرط‌هایی هستند که بدون تحقق آنها، صادرات فولاد همچنان با محدودیت‌های جدی در حوزه حمل‌ونقل مواجه خواهد بود.