زنجیره فولاد و بازچرخانی

سید علیرضا شریعت
دبیرکل فدراسیون صنعت آب ایران

در شرایطی که منابع آب شیرین کشور با محدودیت فزاینده روبه‌رو شده‌اند، صنعت فولاد ناگزیر است مسیر تازه‌ای برای تأمین آب خود پیدا کند؛ مسیری که از بازچرخانی، استفاده از پساب و اصلاح جانمایی صنایع آب‌بر عبور می‌کند.

آب یکی از نهاده‌های کلیدی در زنجیره تولید فولاد به شمار می‌رود و در بخش‌هایی مانند خنک‌کاری تجهیزات، تولید بخار، غبارگیری و فرآوری مواد اولیه مورد استفاده قرار می‌گیرد. با وجود پیشرفت‌های صورت‌گرفته در زمینه مدیریت مصرف آب، هنوز بخش مهمی از نیاز آبی واحدهای فولادی کشور از منابع آب سطحی و زیرزمینی تأمین می‌شود. این در حالی است که تشدید تنش آبی در بسیاری از مناطق کشور، ادامه این روند را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

طی سال‌های اخیر، حرکت به سمت بازچرخانی آب و استفاده از پساب تصفیه‌شده شتاب گرفته است. در برخی مجتمع‌های فولادی جدید که با فناوری‌های روز و سیستم‌های مدار بسته طراحی شده‌اند، بخش عمده آب مصرفی چندین بار در چرخه تولید مورد استفاده قرار می‌گیرد. این رویکرد، علاوه بر کاهش برداشت از منابع طبیعی، هزینه‌های تأمین آب را نیز در بلندمدت کاهش می‌دهد و پایداری تولید را افزایش می‌دهد. در همین راستا، توسعه استفاده از پساب شهری و صنعتی به یکی از مهم‌ترین گزینه‌های پیش روی صنایع تبدیل شده است. شکل‌گیری معاملات آب و پساب در بورس انرژی و استقبال صنایع از این ابزار، نشان می‌دهد که پساب دیگر یک منبع جانبی نیست، بلکه به دارایی اقتصادی ارزشمندی تبدیل شده است. گسترش این بازار می‌تواند سرمایه‌گذاری در پروژه‌های تصفیه و انتقال پساب را تسهیل کند و بخشی از فشار وارد بر منابع آب شیرین را کاهش دهد.

با این حال، مسئله آب در صنعت فولاد تنها به شیوه تأمین آن محدود نمی‌شود. بخش قابل‌توجهی از صنایع آب‌بر کشور طی دهه‌های گذشته در مناطق مرکزی و کم‌آب مستقر شده‌اند؛ تصمیمی که امروز هزینه‌های سنگینی را به اقتصاد کشور تحمیل کرده است. پروژه‌های انتقال آب از خلیج فارس و دریای عمان به فلات مرکزی، هرچند بخشی از نیاز صنایع را پاسخ می‌دهند، اما مستلزم سرمایه‌گذاری‌های کلان، مصرف انرژی بالا و تحمل پیامدهای زیست‌محیطی هستند.

از این منظر، توسعه صنایع آب‌بر در سواحل جنوبی کشور می‌تواند راهکاری پایدارتر باشد. دسترسی به آب دریا، نزدیکی به مسیرهای صادراتی و ظرفیت بالای توسعه صنعتی، مزیت‌هایی هستند که اهمیت سواحل جنوبی را دوچندان می‌کنند. در این میان، سواحل مکران، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های توسعه‌ای کشور، همچنان کمتر از توان واقعی خود مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند. توجه جدی به این منطقه، در کنار گسترش بازچرخانی آب و استفاده از پساب، می‌تواند بخشی از چالش‌های آبی صنعت فولاد را کاهش دهد و زمینه توسعه پایدارتر این صنعت را فراهم سازد.