تفاوت نگاه دولت و مجلس به راه‌حل مشکل بنزین/ راهکارهای غیرقیمتی باید جای تصمیمات خلق‌الساعه را بگیرند

به گزارش خبرنگار فولادبان، ماجرای شب ۲۱ مرداد در کرمان، زمانی که طرح آزمایشی چهارنرخی شدن بنزین با نرخ ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومانی برای مصرف مازاد، تنها چند ساعت پس از اعلام معاون استاندار متوقف شد، نشانه‌ای از اختلاف راهبردی در سیاست‌گذاری بنزین میان دولت با دیگر دستگاه‌های تصمیم‌گیر کشور از جمله مجلس بود. دولتی که در اردیبهشت‌ماه تأکید می‌کرد «فعلاً افزایش قیمت بنزین در کار نیست» و مدعی بود سیاست خود را بر مدیریت مصرف و اصلاحات غیرقیمتی بنا گذاشته است، تنها چند ماه بعد تا آستانه اجرای آزمایشی مدلی پیش رفت که در آن قیمت بنزین مصرف مازاد به ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان می‌رسید؛ طرحی که متوقف شد، اما نشان داد زمزمه افزایش قیمت سوخت دیگر صرفاً گمانه‌زنی رسانه‌ها نیست.

این در حالی است که دیوان محاسبات در روز یکم تیرماه درباره رقم ۶ میلیارد دلاری اعلام‌شده برای واردات بنزین در سال ۱۴۰۴ تشکیک کرد و خواستار ارائه مستندات آن شد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که بخش مهمی از استدلال‌های موافقان افزایش قیمت سوخت به هزینه واردات، ناترازی و فشار مالی بنزین بازمی‌گردد. با این حال، پس از ابتر ماندن طرح کرمان، محمدسعید احدیان، مشاور رئیس مجلس روز ۲۲ مرداد در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که «سران قوا تصمیم گرفته‌اند قیمت بنزین افزایش نیابد و طرح‌هایی بدون افزایش قیمت بنزین در دستور بررسی قرار گرفته است.» این اظهارنظر نشان می‌دهد موضوع افزایش قیمت بنزین در سطوح کلان تصمیم‌گیری کشور مطرح شده است و در نهایت، دست‌کم در مقطع فعلی، تصمیم بر عدم افزایش قیمت قرار گرفته است.

در چنین فضایی، پایگاه خبری فولادبان در گفت‌وگویی اختصاصی با رضا سپهوند، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس و نماینده خرم‌آباد در مجلس شورای اسلامی، به بررسی علل ریشه‌ای ناترازی بنزین، تفاوت نگاه دولت و مجلس به راه‌حل‌ها، ارزیابی طرح نافرجام کرمان و چشم‌انداز سیاست‌گذاری سوخت در شرایط جنگی کنونی پرداخت که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

علل ناترازی بنزین؛ از اولویت دادن به تولید خودرو تا غفلت از تنوع‌بخشی به سبد سوخت

رضا سپهوند، سخنگوی کمیسیون انرژی و نماینده خرم‌آباد در مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با خبرنگار فولادبان، با بیان این که موضوع بنزین چند دهه است که برای کشور مشکل‌ساز شده، اظهار کرد: ناترازی بنزین بیش از هفت سال است که به یک مسأله جدی در حکمرانی انرژی تبدیل شده است. چند دلیل اساسی وجود دارد که ما را به این نقطه رسانده است؛ از جمله این که ما به‌جای تمرکز بر انرژی، امنیت مردم و جلوگیری از آلودگی در شهرها و کلان‌شهرها، اولویت را روی تولید خودرو گذاشته‌ایم.

این نماینده مجلس تأکید کرد: مزیت نسبی ما خودرو نیست، بلکه انرژی و نفتی است که در اختیار داریم. به بهانه حمایت از تولید داخلی و خودکفایی، سالانه حدود یک میلیون خودروی پرمصرف تولید و وارد چرخه حمل‌ونقل می‌کنیم و همین مسأله موجب می‌شود هر سال حدود ۱۰ میلیون لیتر به مصرف سوخت کشور اضافه شود.

سپهوند افزود: بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته مانند استرالیا و کانادا و حتی کشورهایی مانند هند، پاکستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس، اولویت خود را بر تولید خودرو نگذاشته‌اند؛ آن‌ها بیشتر روی مزیت‌های نسبی خود تمرکز کرده‌اند. ما نیز باید همین رویکرد را دنبال می‌کردیم.

وی دومین عامل ناترازی بنزین را عدم افزایش متناسب قیمت سوخت در طول دهه‌های اخیر دانست و گفت: در حکمرانی انرژی، قیمت سوخت باید به‌تدریج و متناسب با تورم افزایش پیدا می‌کرد تا با یک گپ بزرگ میان قیمت سوخت د. کشور و نرخ واقعی آن مواجه نشویم تا دولت این‌گونه تحت فشار قرار نگیرد.

سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس همچنین به کوتاهی دولت‌ها در تنوع‌بخشی به سبد سوخت کشور اشاره کرد و گفت: در همه کشورها سبد سوخت متنوع است و این تنوع نیز بیشتر شده است. بخشی از خودروها بنزینی هستند، بخشی از سوخت گازی مانند CNG استفاده می‌کنند و خودروهای برقی و هیبریدی نیز در حال گسترش هستند. این موضوع باعث می‌شود فشار کمتری بر مصرف بنزین وارد شود.

تولید خودروهای داخلی، چگونه عامل ناترازی بنزین شد؟

سپهوند در ادامه با اشاره به توسعه نیافتن حمل‌ونقل عمومی در کشور در سال‌های گذشته، خاطرنشان کرد: مردم برای بسیاری از سفرهای معمولی خود از خودروی شخصی استفاده می‌کنند و این موضوع به افزایش قیمت بنزین دامن می‌زند. از سوی دیگر، ما با مسأله مصرف بالای خودروهای داخلی مواجه هستیم. تعداد محدودی پایه موتور در خودروهای مختلف استفاده می‌شود و با تغییر اتاق، خودروهای گوناگونی بر اساس همان پلتفرم و موتور تولید می‌شوند؛ از پژو گرفته تا سمند، دنا و تارا. بعد گفته می‌شود موتور تقویت یا توربو شده است، اما همچنان با خودروهایی مواجهیم که مصرف سوخت بالایی دارند.

نماینده خرم‌آباد در مجلس شورای اسلامی با طرح چند پرسش، ادامه داد: آیا منطقی است برای خودروهای قدیمی محدودیت در سهمیه یا دریافت بنزین ایجاد کنیم، در حالی که خودروهای صفرکیلومتر داخلی نیز مصرف سوخت بالایی دارند؟ وقتی خودروی صفرکیلومتر با مصرف حدود ۱۰ لیتر تولید می‌کنیم، نمی‌توانیم صرفاً بگوییم خودروهای قدیمی را از دریافت بنزین محروم کنیم. مگر خودروهای جدید تولد داخل مصرف پایینی دارند؟

سپهوند در عین حال به تحولات مثبت در برنامه هفتم پیشرفت نیز اشاره کرد و افزود: خوشبختانه در برنامه هفتم توجه بیشتری به این موضوعات شده است. در شش برنامه قبلی متأسفانه کار عمده‌ای در این حوزه انجام نشده بود، اما در دو سال گذشته در زمینه خودروهای برقی، دوگانه‌سوز کردن خودروها، واردات خودرو و تسهیل واردات خودرو از مناطق آزاد اقداماتی صورت گرفته است. در همین راستا برای سال ۱۴۰۴ حدود ۲ میلیارد و ۲۰۰ میلیون یورو برای واردات خودرو، از جمله خودروهای جانبازان و خودروهای کم‌مصرف، در نظر گرفته شد. البته برنامه اولیه ما حدود ۳ میلیارد و ۲۰۰ میلیون یورو بود که متأسفانه اجازه اجرای کامل آن داده نشد.

واردات پاسخگوی ناترازی ۷ میلیون لیتری در روز نیست

سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس با ارائه آماری از وضعیت فعلی تولید و مصرف بنزین، تصریح کرد: مجموع این عوامل باعث شده امروز به نقطه‌ای برسیم که تولید بنزین کشور حدود ۱۳۰ میلیون لیتر در روز و مصرف در برخی روزها حدود ۱۳۷ میلیون لیتر است؛ یعنی حدود ۷ میلیون لیتر ناترازی داریم. در سال‌های گذشته این میزان ناترازی را با واردات جبران می‌کردیم، اما در شرایط فعلی امکان واردات این حجم از بنزین مانند گذشته وجود ندارد.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا افزایش قیمت بنزین می‌تواند مسأله ناترازی را حل کند، عنوان کرد: در مجلس و دولت دو رویکرد متفاوت در مواجهه با مسأله بنزین وجود دارد. رویکردی که در دولت طرفداران بیشتری دارد، معتقد است اگر قیمت بنزین افزایش پیدا کند، مثلاً از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان برسد و سپس به‌تدریج افزایش یابد، خودروهای دوگانه‌سوز به سمت استفاده از CNG می‌روند؛ چون اکنون اختلاف قیمت بنزین و CNG چندان زیاد نیست و انگیزه کافی برای استفاده از CNG وجود ندارد. در مرحله قبلی افزایش قیمت نیز کاهش حدود ۲ میلیون لیتری مصرف را شاهد بودیم. این رویکرد همچنان در دولت طرفدارانی دارد و از جمله در سازمان برنامه مطرح است که با افزایش قیمت بنزین، مصرف CNG افزایش پیدا کند.

افزایش قیمت بنزین در شرایط فعلی؛ ممنوع

سپهوند در ادامه با تشریح رویکرد دوم که طرفداران آن در مجلس بیشتر است، گفت: رویکرد دوم این است که در شرایط کنونی به هیچ وجه نباید قیمت بنزین را افزایش دهیم. دلیلش این است که بنزین یکی از پارامترهایی است که تأثیر مستقیم بر معیشت مردم دارد. این موضوع در تمام دنیا وجود دارد، اما در ایران به دلیل تورم و انتظارات تورمی، اثر آن شدیدتر است. افزایش قیمت بنزین می‌تواند انتظارات تورمی ایجاد کند و تأثیر آن بر معیشت مردم شدیدتر و عمیق‌تر باشد. به همین دلیل، نمایندگان مجلس و اعضای کمیسیون انرژی معتقدند در شرایط فعلی نباید قیمت بنزین را افزایش دهیم و باید از روش‌های غیرقیمتی که اکنون نیز آغاز شده است استفاده کنیم.

وی در تشریح روش‌های غیرقیمتی گوناگون برای حل معضل ناترازی بنزین، گفت: یکی از مهمترین موضوعات، جلوگیری از قاچاق سوخت است. ما در استان‌های شرقی و جنوبی با قاچاق گسترده سوخت مواجهیم و متأسفانه رویه‌هایی مانند طرح «رزاق» که از دولت سیزدهم شکل گرفت نیز در این زمینه مطرح بوده است. باید از قاچاق سوخت جلوگیری کنیم. اگر بتوانیم فقط ۵۰ درصد سوخت قاچاق را کنترل کنیم، بخش قابل توجهی از ناترازی ما حل می‌شود. ما بنزین را در داخل کشور با قیمت بسیار پایین تولید و عرضه می‌کنیم و بخشی از آن وارد چرخه‌هایی مانند تولید اسپری و تینر و سایر مصارف می‌شود، اما در سوی دیگر شاهد خروج حجم قابل‌توجهی از سوخت از کشور هستیم.

صادرات ال‌پی‌جی ۱۷ سنت؛ واردات بنزین ۳۰ سنت!

نماینده خرم‌آباد در مجلس شورای اسلامی، توسعه استفاده از وسایل نقلیه مصرف‌کننده CNG و LPG را یکی دیگر از راهکارهای غیرقیمتی برشمرد و تأکید کرد: LPG سوخت بسیار پاکی است که ما حتی آن را با قیمت حدود ۱۷ سنت به کشورهایی مانند پاکستان و چین صادر می‌کنیم، اما از سوی دیگر بنزین را با قیمت بالای ۳۰ سنت وارد می‌کنیم. این چه منطقی است؟ ما می‌توانیم از LPG در داخل استفاده کنیم. زیرساخت‌هایی نیز در گذشته برای این کار ایجاد شده است.

سپهوند ادامه داد: از سوی دیگر، مشکل فنی CNG که برخی مصرف‌کنندگان درباره آسیب به موتور مطرح می‌کنند، در خودروهای استاندارد بسیار کمتر از گذشته است. همچنین باید خودروسازان را به سمت تولید خودروهای کم‌مصرف سوق دهیم و حتی در صورت نیاز، آنها را ملزم کنیم پایه موتورهای مورد استفاده خود را تغییر دهند و موتورهای کم‌مصرف تولید کنند. اینها روش‌هایی است که می‌تواند فشار موجود را کاهش دهد و مانع شود که هر بار برای حل مسأله ناترازی بنزین، به سراغ سهمیه‌بندی و افزایش قیمت برویم.

سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس در پاسخ به این پرسش که چرا موضوع واردات خودروهای برقی با سرعت بیشتری دنبال نمی‌شود، گفت: این موضوع در حال توسعه است. اکنون در کلانشهر تهران خودروهای پلیس، اتوبوس‌ها و تاکسی‌های داخل شهری به سمت برقی شدن حرکت کرده‌اند و جایگاه‌های شارژ نیز در سراسر کشور در حال توسعه است. البته باید یک نکته را در نظر بگیریم. ما همزمان با ناترازی بنزین، ناترازی برق نیز داریم. بنابراین بهتر است در کوتاه‌مدت به سمت خودروهای هیبریدی و کم‌مصرف حرکت کنیم و پس از حل مشکل ناترازی برق، توسعه خودروهای تمام‌برقی را با سرعت بیشتری دنبال کنیم.

طرح کرمان؛ تصمیمی احساسی و خلق‌الساعه

سپهوند در بخش دیگری از اظهارات خود، از طرح نافرجام کرمان به‌شدت انتقاد کرد و گفت: اخیراً در استان کرمان طرحی برای تغییر نحوه عرضه بنزین مطرح شد؛ از جمله جمع‌آوری کارت‌های آزاد جایگاه‌ها و عرضه بنزین با قیمت تمام‌شده پالایشگاهی. این‌گونه تصمیم‌ها، تصمیم‌های احساسی، خلق‌الساعه و بدون مطالعه جامع هستند.

این نماینده مجلس خاطرنشان کرد: همین امروز در کمیسیون انرژی درباره این ماجرا صحبت کردیم. در موضوع کرمان، تا جایی که ما بررسی کردیم، مطالعه جامعی روی این طرح انجام نشده بود. صرفاً تصمیمی میان استاندار و مجموعه مربوطه گرفته شده بود که به‌صورت آزمایشی اجرا شود و استاندار نیز تضمین کرده بود اتفاق خاصی رخ نخواهد داد. حتی این طرح در سطح دولت نیز به تصویب نرسیده بود و قرار بود شرکت ملی پالایش و پخش به‌صورت آزمایشی آن را اجرا کند. نمی‌توان چنین تصمیم‌هایی را جایگزین یک سیاست جامع برای حکمرانی انرژی کشور کرد.

وی در پایان با تأکید بر این که راه‌حل ناترازی بنزین، دادن شوک قیمتی نیست، اظهار داشت: اگر ناترازی را حل کنیم، مسئله شوک‌های قیمتی نیز تا حد زیادی حل می‌شود. البته بستگی دارد ناترازی را چه زمانی و با چه روشی حل کنیم. وقتی هر سال حدود ۱۰ میلیون لیتر به مصرف اضافه می‌شود و قاچاق نیز هر سال گسترش پیدا می‌کند، ناترازی ما دائماً پابرجا خواهد بود. من معتقدم اگر مجموعه سیاست‌هایی که عرض کردم اجرا شود، می‌توان ناترازی را برای همیشه حل کرد. در آن صورت دیگر هر چند سال یک‌بار با بحث‌هایی مانند تغییر سهمیه‌بندی یا افزایش قیمت بنزین مواجه نخواهیم شد.