توسعه زنجیره ارزش فلزات معدنی برای اقتصاد ایران چه اهمیتی دارد؟

به گزارش فولادبان، معدن و صنایع معدنی یکی از مهم‌ترین پیشران‌های توسعه صنعتی در جهان به شمار می‌رود و ارزش‌آفرینی در این بخش صرفا به استخراج مواد معدنی محدود نمی‌شود. به عبارتی آنچه امروز به عنوان «زنجیره ارزش فلزات» شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از فرآیندهای به‌هم‌پیوسته از اکتشاف، استخراج و فرآوری مواد معدنی تا تولید محصولات نهایی فلزی است؛ زنجیره‌ای که هرچه حلقه‌های آن کامل‌تر باشد، ارزش افزوده، اشتغال و درآمد بیشتری برای اقتصاد ایجاد می‌کند.

هدف تکمیل زنجیره ارزش آن است که مواد معدنی به جای صادرات خام، در داخل کشور فرآوری و به محصولات با ارزش افزوده بالاتر تبدیل شوند؛ موضوعی که علاوه بر افزایش درآمد ارزی، وابستگی اقتصاد به صادرات مواد خام را نیز کاهش و بیش از همه ثبات صنعتی را تضمین می‌کند.

برای مثال در زنجیره فولاد، فرآیند تولید از استخراج سنگ‌آهن آغاز می‌شود و پس از تولید کنسانتره، گندله و آهن اسفنجی، به تولید شمش فولاد و در نهایت انواع محصولات فولادی منتهی می‌شود که هر یک از این حلقه‌ها نقش متفاوتی در ایجاد ارزش افزوده داشته و هرگونه اختلال در یکی از آنها می‌تواند بر عملکرد کل زنجیره اثر بگذارد.

در حوزه مس نیز زنجیره ارزش از استخراج سنگ معدن و تولید کنسانتره آغاز و پس از تولید کاتد، زمینه تولید انواع محصولات پایین‌دستی از جمله سیم، کابل، لوله و تجهیزات صنعتی را فراهم می‌کند و در صنعت آلومینیوم نیز تولید آلومینا، شمش آلومینیوم و محصولات نهایی، حلقه‌های اصلی این زنجیره را تشکیل می‌دهند.

علاوه براین، توسعه صنایع پایین‌دستی، مهم‌ترین عامل افزایش ارزش افزوده در این بخش است؛ به‌گونه‌ای که درآمد حاصل از تبدیل مواد معدنی به محصولات صنعتی، چندین برابر فروش مواد خام بوده و از همین رو بسیاری از کشورها سیاست محدودسازی خام‌فروشی و توسعه صنایع فرآوری را در دستور کار قرار داده‌اند.

در ایران نیز طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای برای توسعه حلقه‌های مختلف زنجیره ارزش فلزات انجام شد که افزایش ظرفیت تولید کنسانتره، گندله، آهن اسفنجی و محصولات فولادی، توسعه واحدهای فرآوری مس و آلومینیوم و همچنین اجرای طرح‌های جدید معدنی، بخشی از این سیاست محسوب می‌شود.

با این حال، تکمیل زنجیره ارزش تنها به افزایش ظرفیت تولید وابسته نیست و عواملی همچون تامین پایدار انرژی، نوسازی فناوری، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تامین سرمایه و ثبات سیاست‌های صنعتی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در عملکرد این زنجیره دارند و این در حالی است که در سال‌های اخیر، محدودیت‌های تامین برق و گاز، یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنایع معدنی و فلزی بوده و در برخی حلقه‌های زنجیره، کاهش تولید را به دنبال داشته است.

از سوی دیگر، توسعه فناوری‌های نوین، کاهش مصرف انرژی، افزایش بهره‌وری، استفاده از اقتصاد چرخشی و حرکت به سمت تولید محصولات با فناوری بالاتر، از مهم‌ترین الزامات ارتقای جایگاه زنجیره ارزش فلزات در اقتصاد کشور به شمار می‌رود.

با این حال، باید پذیرفت که آینده بخش معدن تنها به افزایش استخراج وابسته نیست، بلکه موفقیت این بخش زمانی محقق می‌شود که تمامی حلقه‌های زنجیره ارزش و زنجیره تولید، از معدن تا محصول نهایی، به صورت متوازن توسعه یابد؛ رویکردی که می‌تواند علاوه بر افزایش ارزش افزوده، سهم معدن و صنایع معدنی را در رشد اقتصادی، اشتغال و صادرات غیرنفتی کشور نیز ارتقا دهد.