معادن فراسرزمینی ایران؛ آرزو یا واقعیت؟/ چالش‌ها و فرصت‌های صنعت معدن کشور

به گزارش فولادبان، بهرام شکوری، رئیس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق بازرگانی ایران، گفت: دولت ایران هیچ برنامه مدونی برای سرمایه‌گذاری و توسعه معادن فراسرزمینی ندارد. مگر دولت برای معادن سرزمینی کاری کرده که بخواهد به سراغ معادن فراسرزمینی برود؟ این جمله کوتاه، گویای عمق مشکلات و اولویت‌های اشتباه سیاست‌گذاران است.

اما در همین شرایط، برخی فعالان بخش خصوصی ایران به صورت پراکنده و بدون حمایت دولتی در کشورهای افغانستان، ترکیه، کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) مانند قزاقستان، کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین سرمایه‌گذاری‌هایی در حوزه معدن انجام داده‌اند. این سرمایه‌گذاری‌ها بدون برنامه کلان و راهبرد مشخص، بیشتر فردی و محدود باقی مانده است.

ورود نیم‌بند بخش خصوصی و شکست معادن دولتی فراسرزمینی
شکوری اشاره می‌کند که حتی معادنی که دولت در دهه‌های گذشته به صورت مستقیم خریداری کرده بود، مثل معدن بزرگ بوکسیت در گینه، به مرور غیرفعال شده‌اند و این نشانه‌ای از ناکامی دولت در مدیریت و بهره‌برداری مؤثر از معادن فراسرزمینی است.
او تصریح می‌کند: «دولت پول ندارد که گاز و برق معادن داخلی را تأمین کند، چه برسد به سرمایه‌گذاری در کشورهای دیگر.» بنابراین توصیه‌اش به دولت این است که به جای ورود به پروژه‌های خارجی، اجازه دهد بخش خصوصی با رغبت بیشتری وارد این عرصه شود.

چالش‌های ساختاری صنعت معدن داخل کشور
مشکل اصلی صنعت معدن ایران فراتر از معادن فراسرزمینی است؛ در داخل کشور نیز شرایط برای سرمایه‌گذاری و فعالیت معدنی دشوار است. به گفته شکوری، «عرصه برای فعالان اقتصادی تنگ شده است.»
او به مواردی از جمله کمبود تامین گاز، برق و سوخت اشاره می‌کند که به شدت تولید معادن را محدود کرده است. همچنین افزایش حقوق دولتی و مالیات‌ها، همراه با سختگیری‌های بیش از حد سازمان‌های محیط زیست و منابع طبیعی، سرمایه‌گذاران را فراری می‌دهد.
این شرایط موجب شده بسیاری از سرمایه‌گذاران به جای فعالیت در ایران، ترجیح دهند در کشورهای دیگر با شرایط آسان‌تر و ریسک کمتر به سرمایه‌گذاری بپردازند.

رقابت نابرابر با عربستان؛ فرصتی که ایران از دست داد
در حالی که ایران در زمینه معدن داخلی و خارجی با مشکلات زیادی دست‌وپنجه نرم می‌کند، رقبای منطقه‌ای برنامه‌های جاه‌طلبانه‌ای دارند. بهرام شکوری به رشد قابل توجه عربستان سعودی اشاره می‌کند که ذخایر معدنی‌اش را به ۱.۳ تریلیون دلار رسانده و هدف افزایش آن تا ۳ تریلیون دلار را دنبال می‌کند.
او معتقد است: «عربستان به سرعت در حال تبدیل شدن به هاب معدنی منطقه است و ایران در این رقابت عقب مانده است. در کوتاه مدت، رسیدن به سطح عربستان بسیار دشوار خواهد بود.»
این موضوع اهمیت تدوین سیاست‌های بلندمدت و سرمایه‌گذاری هدفمند در بخش معدن را بیش از پیش نمایان می‌کند.

راهکارها و توصیه‌ها
با توجه به تحلیل‌های فوق، واضح است که ایران نیازمند بازنگری جدی در سیاست‌های معدنکاری خود است. اولویت باید بر فعال‌سازی معادن داخلی و رفع موانع تامین انرژی و کاهش سختگیری‌های غیرضروری باشد تا سرمایه‌گذاران داخلی حمایت شده و انگیزه بیشتری برای توسعه فعالیت‌ها پیدا کنند.
در کنار این، تدوین برنامه‌های منسجم و راهبردی برای سرمایه‌گذاری در معادن فراسرزمینی توسط بخش خصوصی و با حمایت محدود اما هوشمندانه دولت، می‌تواند نقش مهمی در توسعه این بخش ایفا کند.
ایجاد بسترهای حقوقی و مالی مناسب، همکاری با کشورهای هدف و بهره‌گیری از تجربیات جهانی می‌تواند به ایران کمک کند تا از فرصت‌های معدنی فرامرزی بهره‌برداری کند و جایگاه خود را در بازارهای جهانی بهبود بخشد.